Marekani na Israel zinaendelea na mashambulizi dhidi ya Iran, katika operesheni ya kijeshi iliyoanza mwishoni mwa Februari 2026.
Mashambulizi hayo yamelenga maeneo ya kijeshi, vituo vya makombora, pamoja na baadhi ya miundombinu inayohusishwa na mpango wa nyuklia wa Iran. Kwa mujibu wa ripoti mbalimbali, mamia hadi maelfu ya watu wamefariki tangu mashambulizi hayo kuanza.
Mashambulizi hayo yalitekelezwa kwa ushirikiano wa karibu kati ya Marekani na Israel katika operesheni inayojulikana kama ‘Operation Lion’s Roar’, iliyolenga kudhoofisha uwezo wa kijeshi wa Iran pamoja na miundombinu inayodaiwa kuhusiana na silaha za nyuklia.
Kwa upande wake, Urusi imekosoa vikali mashambulizi hayo, ikisema kuwa ni kitendo cha uchokozi dhidi ya taifa huru. Msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Urusi, Maria Zakharova, amesema kuwa Marekani inatumia madai ya mpango wa nyuklia wa Iran kama kisingizio cha kisiasa ili kushinikiza mabadiliko ya utawala nchini humo.
Urusi pia imeonya kuwa mashambulizi dhidi ya vituo vya nyuklia yanaweza kusababisha hatari kubwa ya kimazingira na kuongeza mivutano Mashariki ya Kati.
Nini Kilisababisha Vita Hivi?
Vita hivi havikuanza ghafla; vina mizizi ya muda mrefu. Sababu kuu ni:
- Mgogoro wa muda mrefu kuhusu mpango wa nyuklia wa Iran
Iran imekuwa ikituhumiwa kwa miaka mingi kujaribu kutengeneza silaha za nyuklia.
Iran yenyewe inasisitiza kuwa mpango wake wa nyuklia ni wa matumizi ya kiraia kama uzalishaji wa umeme.
- Kuvunjika kwa makubaliano ya nyuklia
Mnamo 2015, kulikuwa na makubaliano ya kimataifa yanayojulikana kama Joint Comprehensive Plan of Action yaliyolenga kudhibiti mpango wa nyuklia wa Iran.
Lakini mwaka 2018, utawala wa Donald Trump uliiondoa Marekani kwenye makubaliano hayo, jambo lililosababisha Iran kuongeza kiwango cha urutubishaji wa uranium.
- Hali ya mvutano kati ya Israel na Iran
Israel imekuwa ikidai kwa muda mrefu kwamba Iran ni tishio kubwa kwa usalama wake, hasa kutokana na makombora ya Iran na uungwaji mkono wake kwa makundi kama Hezbollah.
Je, ni kweli Iran ilikuwa inatengeneza bomu la nyuklia?
Hili ndilo swali kubwa linalojadiliwa duniani sasa.
- Serikali ya Marekani chini ya Donald Trump inasema mashambulizi hayo yalikuwa ya kuzuia Iran kupata silaha ya nyuklia.
- Lakini wakala wa kimataifa wa nishati ya atomiki International Atomic Energy Agency umesema hakuna ushahidi wazi kuwa Iran ilikuwa na mpango rasmi wa kutengeneza bomu la nyuklia wakati mashambulizi yalipoanza.
Hata hivyo:
- Iran ilikuwa tayari imekusanya uranium iliyorutubishwa kwa kiwango cha juu, karibu na kiwano kinachoweza kutumika kutengeneza silaha.
Kwa hiyo mjadala uko hivi:
- Marekani na Israel: Iran ilikuwa karibu kupata bomu.
- Iran na baadhi ya nchi: mpango ulikuwa wa kiraia tu.
- Wataalamu wengine: Iran ilikuwa karibu na uwezo wa kutengeneza bomu lakini haikuwa imeamua kufanya hivyo.
Kwa nini Marekani inaingia vita na Iran?
Sababu kuu zinazotajwa na Washington ni:
- Kuzuia Iran kupata silaha ya nyuklia
- Kulinda Israel, mshirika mkubwa wa Marekani Mashariki ya Kati
- Kulinda majeshi na kambi za Marekani katika eneo la Ghuba
- Kudhoofisha uwezo wa kijeshi wa Iran kama makombora na vikundi washirika
Lakini wakosoaji wanasema sababu zinaweza pia kuwa:
- Siasa za kijiografia (geopolitics)
- Ushawishi katika Mashariki ya Kati
- Shinikizo la kisiasa ndani ya Marekani na Israel
Swali Kubwa Linaloibuka Sasa ni:
Je, kweli Iran ilikuwa inatengeneza bomu la nyuklia au madai hayo ni sababu ya kisiasa ya kuanzisha vita?
Hadi kufikia sasa:
- Hakuna ushahidi wa wazi wa mpango wa silaha uliohakikishwa na wakaguzi wa kimataifa.
- Lakini Iran ilikuwa karibu kufikia uwezo wa kiufundi wa kutengeneza bomu ikiwa ingeamua kufanya hivyo.